SerbianEnglish (United Kingdom)
nedelja, 22 jul 2018
Početna GEOPOLITIKA, Prvo izdanje 4. SPAS GLOBALIZACIJE, NOVA EKONOMIJA, NOVE PARADIGME

Meni

Inteligentna rješenja za društvo znanja

4. SPAS GLOBALIZACIJE, NOVA EKONOMIJA, NOVE PARADIGME PDF Štampa
petak, 08 april 2011 12:19

 

 

dr. Sandra Santrač,

Bosnia & Herzegovina

 

RESCUING GLOBALIZATION, NEW ECONOMY, NEW PARADIGM

ABSTRACT:

In creative societies, the one who will plan to succeed in life, culture, economics and social progress will be absorbed in the creative societies. It is important to emphasize that this process must have the support of developmental, educational and cultural policies that must balance the specific issues of development and the very tradition of society by affirming the new economy. Under the pressure of globalization, new values are created on the basis of intellectual capital, IT technology, new technological scientific solutions, which represents a new economy that provides competitiveness, ie exports and significant employment. New business rules are introduced, classic economic laws and business rules are increasingly disappearing.

Key words: IT technology, education policy, intellectual capital, new economy

 

SPAS GLOBALIZACIJE, NOVA EKONOMIJA, NOVE PARADIGME

APSTRAKT:

U kreativna društva će se ubrajati ona,  koja će pomoću planiranja uspjeti da osposobe život, kulturu, ekonomiju i društveni napredak. Važno je istaći da taj proces mora imati podršku razvojnih, obrazovnih i kulturnih politika koje moraju pronaći ravnotežu u specifičnim  pitanjima  razvoja i same tradicije društva afirmacijom nove ekonomije. Pod pritiskom globalizacije stvaraju se nove vrijednosti na osnovu intelektualnog kapitala, IT tehnologija, novih tehnoloških naučnih rješenja što predstavlja novu ekonomiju, koja obezbeđuje konkurentnost, odnosno izvoz te značajnu zaposlenost. Uvode se  nova pravila poslovanja, klasični ekonomski zakoni i pravila poslovanja sve više nestaju.

Ključne riječi: IT tehnologije, obrazovna politika, intelektualni kapital, nova ekonomija

UVOD

U ekonomski  razvijenim i nerazvijenim zemljama pridaje se značaj smanjenju javne potrošnje, povećanju lične štednje, monetarnim i fiskalnim politikama, a izostaju predlozi o inovacijama, istraživanjima, tehnološkom napretku i kvalitetnom obrazovanju. EU je promptno reagovala na krizu, a propuste bankara i pad privrede nastoji prevazići programom Horizon 2020, osmišljen za istraživanje, edukaciju, inovaciju uz usku saradnju sa privredom. Kada se detaljnije analizira, program predstavlja sofisticiran alat za stvaranje novih tehnologija, dizanja konkurentnosti, te osiguranje resursa u vidu znanja.

 

42

 

Slom bankarskog sektora uzrokovanog neozbiljnim investiranjem i poslovanjem u cilju enormne i brze zarade, izazvao je poznatu ekonomsku krizu, a  s tim kompleksan problem sa političkog i ekonomskog stanovišta. Akademski krugovi i ekonomske elite skoncentrisani oko finansijskih moćnika vide riješenje krize u  promovisanju štednje, smanjenju  potrošnje, što je u osnovi dalja podrška bankama u plasiranju nepovoljnih  kredita državama i posrnuloj privredi. Podrška  bankarskom sektoru slijedi i od nekompetentnih sterilnih političara iz Brisela. Oni pak disciplinovano slijede stavove političkog vrha svojih vlada. Takvi  stavovi i odluke političara bez ozbiljne analize samo su u funkciji stavova i prakse SAD-a. One su sugerisale vodećim zemljama EU da intervencijom iz državnih rezervi saniraju gubitke vodećih banaka. Moć vodećih banaka odnosno finansijskih magnata se ogleda u činjenici što su oni stvarni kreatori globalizacije i budućeg svjetskog poretka, a političari vodećih zapadnih zemalja su samo izvršioci. Vodeće banke, prilikom navedenih aktivnosti imaju podršku vodećih svjetskih Vlada i medija koji su pod uticajem lobija, odnosno nedodirljivih nadnacionalnih kompanija. Mediji godinama pripremaju građane planete za budući scenario. Globalizacija je samo jedna etapa navedenih aktivnosti prema projektovanom cilju, zamisli i željama vodećih finansijskih moćnika svijeta.

Protiv saniranja  propalih banaka su bili vodeći nezavisni ekonomisti poput nobelovca Jozefa Štiglica, Pola Romera, Pola Krugmana,  koji se zalažu za poštovanje tržišnih pravila na kojima počiva ekonomija napredenih liberalnih država. Podleglo se udruženom lobiranju političkih i bankarskih elita, čime je i dalje održan nereformisani finansijski sektor. Time je dodatno omogućen nastavak ličnog bogaćenja upravnih odbora i menadžmenta banaka a pojedine zemlje u EU su dovedene do ekonomskog kolapsa.  U skoroj budućnosti će to uzrokovati  sasvim izvjesnu novu ekonomsku krizu između 2016 i 2020. godine, nakon čega će pojedine zemlje EU doživjeti neodrživ pad BDP-a,  porast nezaposlenosti uz probleme otplate dugova a zemlje u tranziciji odnosno Balkana će bankrotirati i pasti u projektovano dužničko ropstvo.

 

Poznato je da komentarišući kompenzaciju  budžeta  Vlada koje su sanirale gubitke banaka kresanjem potrošnje i uštedama, nobelovac Jozef Štiglic smatra za razliku od ekonomista bliskih vladajućim elitama da to nije rješenje jer je protivno osnovnim ekonomskim principima. Smanjenje potrošnje dovodi do pada potražnje a ona uzrokuje pad  proizvodnje, deregulaciju finansijskog tržišta i tržišta rada a tim rast nezaposlenosti što dovodi do konačnog ekonomskog sloma. Korist od krize 2008. je izvukla Njemačka koja je nametnula finasijsku disciplinu i pravila prema njenoj inicijativi. Preuzela je ekonomsku i političku primat, odnosno vođstvo u EU operacionalizacijom Doič banke. Time je osigurala stratešku prednost i vođstvo prilikom centralizovanja EU prema interesu i ukusu Bundestaga.

U Republici Srpskoj se i dalje provode neefikasne i neharmonizovane javne politike, koje nemaju kapacitet u rješavanju sve izraženijih društveno-ekonomskih problema sa kojima se građani suočavaju.

 

43

 

Na nivou lokalnih samouprava je pokušano da se jačanjem javno-privatnog partnerstva privuče kapital i ostvare određeni projekti. Nije se uspjelo uspostavljanje mehanizama koji bi dali doprinos u rješavanju ključnih društveno-ekonomskih problema građana. Povratak u kapitalizam je promjenio sudbinu i dalje tokove privrednih aktivnosti. Privatizacija je samo uspješna u djelu transformacije vlasništva, te postala kategorija epohalnih promjena samo u drštveno-siromašnom, ali i političkom kontekstu. Ekonomski smisao reformi je da stvori konkurentnu i sposobnu privredu kojom bi se zemlje u razvoju transformisale u potpunu tržišnu ekonomiju. Na globalnom nivou finansijska stabilnost još nije osigurana što uzrokuje rizike dalje stabilizacije privrede. Ključni problem ekonomskog oporavka jeste finansijsko tržište a u RS je uništeno pod uticajem finansijskog lobija u vidu različitih emisara i savjetnika SAD-a i EU, čiji rezultat se ogleda u rasprodaji banaka tokom  neuspješne  privatizacije. Uspješan je bio samo nekontrolisan odliv kapitala iz banaka. To će prouzrokovati neodrživost javnog duga zemalja regije, što će se ogledati u problemu finansiranja visokog fiskalnog deficita, koji je akumuliran tokom prošlih godina ekonomske krize. Konsolidacija javne potrošnje, podrazumjeva neophodnost strukturnih reformi javnog sektora, na osnovu kojih bi se smanjio fiskalni deficit i javni dug, što bi podsticalo izvoz i umanjenje kamatnih stopa.

Ne bi uspjela klasična reindustrijalizacija bivših giganata jer je tehnologija zastarjela, djelomično rasprodata ili uništena što ne bi osiguralo konkurentnost. Ujedno, kreditiranje i subvencionisanje neuspješno privatizovanih preduzeća, sa uništenom ili zaostalom tehnologijom, nekompetentnim menidžmentom, je u osnovi inflatorno finansiranje. Takvim ekonomskim politikama uz finansiranje javnog sektora međunarodnim kreditima, u slučaju većine zemalja regije, samo gubi vrijeme čime se osigurava dužničko robstvo.

Prilikom  procesa restrukturiranja privrede neophodno se osloniti i na ljudske resurse, odnosno na intelektualni kapital i visoka tehnološka rješenja, uz nove ekonomske principe sadržane u novoj ekonomiji. Restrukturiranje se mora sastojati od nekoliko faza, koje će trajati godinama jer devastirana privreda, kultura poslovanja, pravna regulativa, školstvo se urušava preko 20 godina, i trebat će godine rada uz širi društveni konsenzus ds bi se uspjelo. Zbog neophodnosti transfera savremenih tehnologija ili stvaranja vlastite  je prvo neophodno iz temelja restrukturiranje devastiranog i zaostalog visokog obrazovanja, što je preduslov za  buduću tehnološku konkurentnost. Drugo, tehnološku zaostalost, nerazvijenu i uništenu  industriju, koja je bila nekonkurentna, a tokom tranzicije uništena ili otuđena treba iskoristiti kao komparativnu prednost. Ostalo je dovoljno prirodnih resursa čijim bi sofisticiranim korištenjem mogli razvijati privredne subjekte sa novim tehnologijama, što omogućuje konkurentnost na vanjskom tržištu. Prilikom tih aktivnosti neophodno se znalački nasloniti na postojeće ljudske, ekonomske, energetske i prirodne resurse uz ravojnu fiskalnu politiku korištenjem efekata poreza na dinamiku i strukturu razvoja.

 

44

 

Navedena koncepcija je održiva uz donošenje realnih i provodivih ekonomskih politika, te suzbijanje korupcije što bi pratila odgovarajuća pravna regulativa. Ranije navedeni lobisti u vidu stranih savjetnika su u cilju ekonomskog sloma u državamama nastalih raspadom  Jugoslavije savjetovali principe privatizacije koja je u direknoj suprotnosti sa ekonomskim principima. Sa ove vremenske distance uvažavajući osnove ekonomskih postulata se može zaključiti, da su takve aktivnosti vođene u cilju finansijskog porobljavanja Balkana, i stvaranja kontrolisanog tržišta uz transfere prljavih tehnologija, što je osnovna doktrina OECD-a.

Primjenjujući pravilo komparativne prednosti, koje kaže da se zemlje trebaju specijalizovati za ono u čemu su najbolje, najvažnije države OECD-a fokusiraju se na uslužne i kreativne djelatnosti i, ako je industrijska proizvodnja nužna, koriste se zemljama niskih troškova u Aziji ili jugoistoku Evrope. U čitavom OECD-u informaciona tehnologija i ekonomija znanja neminovno su dovele do nastanka postindustrijskog rada (John Howkins, 2003).. Može se reći da je reč o suptilno definisanom kolonijalnom diskursu, jer su najrazvijenije zemlje glavni nosioci intelektualne svojine.

Korištenjem specijalnih veza Vlada  Republike Srpske uz podršku Srbije bi zajedno sa BiH, odnosno Federacijom, koristeći uspostavljanje sve boljih odnosa BiH i Srbije sa Turskom,  trebali organizovati osnivanje zajedničkih klastera, kojima se mogućuje priliv investicija, konkurentnost na vanjskom tržištu, kao i revitalizaciju industrijskih kompleksa kojima se može dizati konkurentnost te izgradnju novih. Za aktivnosti revitalizacije velikih privrednih sistema postoje znatne unutrašnje rezerve u vidu ostataka infrastrukture iz prošlog tehnološkog doba te znanja, odnosno ljudskih resursa sa velikim iskustvom. S tim i MSP imaju mogućnost razvoja, a kroz velike sisteme mogu biti konkurentni na vanjskom tržištu. Pojedini stavovi u akademskim krugovima  o temeljima ekonomije jedne države i rastu GDP-a samo na osnovu MSP su sa ekonomskog aspekta neodrživi.

Uz bankarski sektor koji je osnov za finansiranje privatnog sektora putem kredita, po raznim osnovama, BiH, konsenzusom, u cilju bazičnih uslova za razvoj, treba da osniva javne fondove koji podstiču razvoj privatnog sektora, tj, MSP, raznim kreditnim linijama. Ujedno se mora obezbijediti mogućnost kreditnih garancija pod što povoljnijim uslovima. Vlade i Privredne komoea ne pružaju dovoljnu stručnu pomoć u razvoju upravljanja do restrukturiranja privatnog sektora, a tim i MSP. Pomoć je potrebna zbog izrade dokumentacije radi dobijanja kredita od strane banaka ili javnih fondova. Uz zahtjev dokumentacije za dodjelu kredita,  po pravilu se mora dostaviti  poslovni plan. Poslovni plan se mora izraditi po metodologiji institucije koja odobrava kredit, a on najčešće sadrži: ekonomsku analizu, razvojne mogućnosti privatnog preduzeća, analize tržišta prodaje i tržišta nabave, tehničko-tehnološku analizu, analizu lokacije, zaštitu  okoline i zaštitu na radu, razne finansijske analize, a za sve to menadžment mnogih u privatnom sektoru nema znanje. Glavne temeljne pretpostavke razvoja MSP su pravne, obrazovne, savjetodavne, naučne, servisne i finansijske zbog hroničnog nedostatka sredstava u ovom sektoru.

 

45

 

U tom cilju, Vlada bi mogla omogućiti privatnom  sektoru dizanje kredita u bankama ili iz javnih fondova, koji bi mogli biti praćeni garancijama i kreditnim osiguranjem drugih vladinih institucija. Takav sastav kreditnih garancija i osiguranja kredita mogao bi se upotrijebiti prilikom odobravanja kredita iz privatnih banaka. U zemljama tranzicije gdje je bankarski sektor  privatizovan, banke uglavnom skupljaju finansijska sredstva i izvoze kapital. Od takvih banaka zemlje domaćina nemaju nikakve koristi. Osiromašeni fondovi nemaju značajnu ulogu u kreditiranju privatnog sektora, a berze gotovo i ne funkcionišu. Komercijalne banke uglavnom odobravaju kratkoročne kredite, profitabilnim i manje rizičnim poslovima, i od njih mala i srednja preduzeća u realnom sektoru nemaju značajniju kreditnu podršku zbog nepovoljnih uslova kreditiranja. U ovakvim okolnostima, bi se mogao inicirati razvoj privatnog sektora iz fondova rizičnog kapitala. Fondovi rizičnog kapitala osiguravaju kapital preduzećima koja nemaju dovoljno vlastitih sredstava i uslove za ugovore sa ostalim finansijskim organizacijama. U cilju razvoja proizvodnog sektora u MSP potrebno se usmjeriti formiranju javno-privatnog partnerstva u fondovima rizičnog kapitala, čija je investicijska politika usklađena sa ciljevima ekonomske politike Vlade. Privatnom sektoru bi se trebalo omogućiti da počne sa izdavanjem vlastitih dionica, kao alternativnog dodatnog finansiranja ili kao garantnog uloga prilikom kreditnih aranžmana.

To podrazumjeva obavezu Vlade da obezbjedi političku volju i pravne uslove za ekonomski razvoj, a sa cjeloživotnim učenjem što ublažava višegodišnje opadanje kompetativnosti diplomaca po biroima nezaposlenih njihovom doedukacijom. Time se ublažava demografski problem,  spašavajući  zaboravljene generacije bez staža. Nihovo zaposlenje zahtjeva duboke  korjenite promjene u pravnoj regulativi, načinu rada, filozofiji poslovanja, ponašanju preduzeća, kao i ljudi zaposlenih u njima. U tom cilju treba razmotriti pristup modela obrazovne politike utemeljene na potrebi generisanja znanja i holističkog obrazovanja u usvajanju informatičke pismenosti. Nova ekonomija zahtijeva uvođenje novih kurikuluma fokusiranih na nivo kompetencija koje sadrže nove vještine, sposobnosti u primjeni znanja i analitičnost. Korištenje ovih vještina u digitalnom dobu, te pravilna procjena usvojenih vještina kod studenata odrediće da li će biti osposobljeni i konkurentni na tržištu u globalnom društvu i virtuelnom okruženju.

Znanje i informacija, kao osnova nove ekonomije zahtijevaju visoko obrazovanje zasnovano na IT tehnologijama. Pod pritiskom globalizacije nauka će se integrisati sa integralnom proizvodnjom društva, jer rad i sofisticirana tehnološka proizvodnja omogućuje usvajanje novih znanja za razliku od tradicionalnog načina. S toga, ovakav restrukturirani obrazovni sistem može preuzeti vodeću ulogu u društvu, jer se u integralnoj proizvodnji društva povećava uloga i značaj obrazovnog sistema.

 

46

 

Na globalnom tržištu možemo opstati samo ako se pri izradi novih kurikuluma fokusiramo na kompetencije koje će omogućiti nove vještine i znanje. Uz širi društveni konsenzus, a uz navedene vještine uz pomoć IT tehnologija društvo će biti u mogućnosti učiniti tehnološki skok iz urušene i zaostale  privrede, te prema mogućnosti dinamike transfera tehnologija stvori vlastitu i tim omogući ekonomsku  održivost. Opšta znanja i obrazovni sistem postaju sve značajniji u modernoj privredi i društvu utemeljenog na znanju. Izmjena, odnosno prilagođenje kurikuluma novom tehnološkom dobu  je   lightmotiv u procesu globalizacije, jer će imati snažan uticaj na integralnoj proizvodnji društva uz prelaz ka visokotehnološkim složenijim proizvodima.

Usvajanje novih obrazovnih politika omogućuje restrukturiranje obrazovnog sistema koje je dužno preuzeti vodeću razvojnu ulogu u društvu, jer će samo obrazovanje i nauka omogućiti tehnološki razvoj u cilju dinamičnog odgovora globalizaciji. Univerziteti mogu obezbijediti konsenzus šire društvene zajednice da postane lidera razvoja, kao faktor koji proizvodi diplomce sposobne da učestvuju u ekonomskim procesima. Univerziteti bi time  obezbjedili strateške resurse u obliku znanja sadržanog u diplomcima na svim ciklusima, koji će posjedovati  znanje i vještine, a tim postaju atraktivni za poslodavce, uz sposobnost  samozapošljavanja, što je značajan doprinos razvoju društva i smanjenja stope nezaposlenosti.

Obrazovanje doprinosi učešću u rastu na dva načina:  produkcijom kvalitetne radne snage što obezbeđuje produktivnost radnika, te doprinos  inovacijama i usvajanju novih tehnologija. Pri tome je neophodna jasna pravna regulativa uz povećanje investicija u nauku, kulturu i obrazovanje.  Koliko je obrazovanje značajno govori podatak da je EU uložila 80 milijardi eura u novi okvirni program pod nazivom Horizon 2020, kojim podstiče inovativnost i istraživanje na univerzitetima. Investicije u obrazovanje postaju ključni element poticanja tehnološkog napretka i inovacija i njihove komercijalizacije. U segmentu socijanih izazova Horizon 2020 će promovisati ideju potrebe razvoja humanističkih nauka. Naime, sociolozi i filozofi upozoravaju na činjenicu da se društvo kulturološki ne može adaptirati na nagli razvoj IT i komunikacionih tehnologija i nagle promjene životne sredine. Humanističke nauke bi mogle preuzeti ulogu katalizatora između visoke tehnologije i kulturoškog adaptiranja društva u virtuelnom okruženju. Dok se tehnologija i podsistemi koji se odnose na nju brzo mijenjaju, čovjekova sposobnost da prati ove promjene, da razvije nove okvire odnosa, nove modele koji se odnose na novu stvarnost, ukratko sposobnost stvaranja i prihvatanje novih ideologija je ograničena. Posledica nedostatka balansirane promjene je da sistem počinje da pokazuje određene sociološko-ekološke pukotine (Adižes, 2002). Takve aktivnosti Horizona potvrđuju  tezu da je nova ekonomija u osnovi mješovita ekonomija, jer predstavlja sintezu kulture i ekonomije. To omogućuje nove modele ekonomskog rasta na osnovu stvaranja vrjednosti baziranim na ljudskom duhu, inovaciji, inovativnosti, intelektualnom kapitalu odnosno znanju, što je jedna od osnova teorije tehnološkog skoka.

 

47

 

ZNANJE KAO PAMETNO ORUŽJE

IT tehnologije u obrazovanju prema iskustvima razvijenih zapadnih zemalja omogućuje studentima razvijanje kreativnosti i inovativnosti, a uz sticanje multidisciplinarnih kompetencija se osigurava trokut znanja. Takve aktivnosti podstiču partnerstvo između preduzeća i obrazovnih institucija u cilju razvoja istraživanja i transfera tehnologija.

Shema 1. Izvor autor, Trokut znanja kao okvir Lisabonske strategije

 

U tom cilju suočena sa mnogim izazovima globalizacije EU je primorana razvijati nove tehnologije, posebno informaciono-komunikacione, koje nude brojne nove mogućnosti i podsticanje inovacija, konkurentnosti, istraživanja, razvoj na polju energije i zaštite životne sredine. Tradicionalne industrije koje počivaju na prirodnim resursima se sve više sele u treće zemlje. Ako je industrijska proizvodnja nužna koriste se zemlje niskih troškova u Aziji ili jugoistoku Evrope. U cijelom OECD-u informaciona tehnologija i ekonomija znanja neminovno su dovele do nastanka postindustrijskog rada.

Pod uticajem novih geopolitičkih doktrina SAD-a, od strane Z. Brzezinsk-og i P. Wolfovitz-a,  informacije i znanje će postati strateški resurs i moći će se koristiti prilikom daljeg preuzimanja političkog i ekonomskog vođstva na globalnom nivou. Stoga je aktuelan tihi rat SAD-a protiv Kine i Rusije  na polju inovacija, novih tehnologija nano, kvazibiološke strukture (biologija u elektronici), bionike, molekularne biologije, itd., informaciono-komunikacionih tenologija te odliva mozgova. Nije iznenađenje što stratezi u Pentagonu za informacije i znanje uvode termin  pametno oružje. Vodeće zemlje u globalnom svijetu će zahvaljujući ekskluzivitetu u raspolaganju i kontrolisanju znanja, pogotovo u informacionim i komunikacionim tehnologijama zadržati ekonomski i politički primat. Svjetsku ekonomiju možemo posmatrati kao neku vrstu piramide-hijerarhiju znanja-u koji samo oni koji stalno investiraju u inovacije i znanje ostaju na vrhu (Reinert, 2006).

 

48

 

Svjesna tehnološke zaostalosti u odnosu na SAD, EU nastoji da otkloni ograničenja u integrisanju evropskih istraživanja i promoviše  politiku inovacija. To nastojanje je zahtijevalo obuhvatanje i povezivanje razvojnih politika, obrazovnih politika, politiku državnih pomoći, zaštite intelektualnog vlasništva i životne okoline. Na taj način nauka, tehnologija i obrazovanje realizuju Lisabonske ciljeve (Commission Staff Working Document, 2009).

Ubrzani tehnološki razvoj u sektoru  informaciono-komunikacionih tehnologija i istraživanja zahtijevaju maksimalno angažovanje univerziteta u EU. Takvu praksu bi mogli slijediti univerziteti u zemljama tranzicije, odnosno u BiH. Zajednička politika razvoja istraživanja na univerzitetima i institutima u EU, djeluje integrativno uz angažovanje šire društvene zajednice kao i finansijskih sredstava. Pored ranije navedenih razloga pod pritiskom globalizacije stvaraju se nove vrijednosti na osnovu intelektualnog kapitala, IT tehnologija, novih tehnoloških naučnih rješenja što predstavlja novu ekonomiju. Kao rezultat obrazovne integrativne politike u cilju strateške potrebe SAD-a da ostane vodeći tehnološkoi lider, aktivno su se uključile bivše zemlje istočnog bloka. Nove članice EU kao Litvanija, Slovačka, Čehoslovačka, Latvija postaju  tehnološki lideri u EU, jer su  zaostalu tehnologiju iz doba Varšavskog pakta shvatili kao komparativnu prednost. One su se okrenule investiranju u znanje, istraživanje i razvoj IT tehnologija. Time su obezbijedile transfer novih tehnologija ili stvaranje vlastitih, zahvaljujući restukturiranju univerziteta koji su istinski postali nezavisni. Usvojili su i ovladali kurikulumima, kojima je obezbijeđena multidisciplinarnost studijskih programa, a tim i kompetativnost. Tuning su znalački prilagodili svojim finansijskim mogućnostima i strateškim razvojnim ciljevima, gdje se Latvija nametnula kao faktor u doprinosu razvoja kurikuluma u EU, sa dokumentom, Referencing of the Latvia Education System to the European EQF (2012) prilikom procesa Tuning programa.

U cilju stvaranja vlastitih tehnologija zahvaljujući mobilnosti i umrežavanjem sa ostalim univerzitetima EU, snažno su se okrenuli novoj ekonomiji koja podrazumijeva  posjedovanje  znanja i informacija, te saradnju sa istraživačko razvojnim agencijama, a pogotovo sa univerzitetskim istraživačkim centrima. Danas u stvaranju naučno-tehnoloških parkova i inovacionih poslovnih centara su među vodećim zemljama EU. Univerziteti su sklapali ugovore sa kompanijama u cilju saradnje i istraživanja. Istraživački univerzitetski laboratoriji i centri se nalaze u samoj kompaniji ili u njihovoj neposrednoj blizini. Zajednički interes je vodio snažnom istraživačkom razvoju čije su patente kompanije komercijalizovale što je od zajedničkog interesa. Pored finansijske koristi, univerziteti su dobijali stručnjake koji su mogli obrazovati studente na polju novih tehnologija, a studenti mogućnost istraživačkih radova na sva tri ciklusa. Time je ostvarena dodatna kompetativnost studijskih programa. Ne iznenađuje što je Litvanija  postala lider u istraživanju i proizvodnji laserske tehnologije koju uvoze čak i SAD-e,  što je od strateškog značaja za EU.

 

49

 

NOVA EKONOMIJA  NOVE PARADIGME

Nove modele ekonomija, sa obzirom na korištenje vrste modela razvoja, poistovjećuju sa ekonomijom znanja. Pogrešno se u ekonomiju znanja ubrajaju ekonomija uslugakreativna ekonomijaekonomija simbolabestežinska ekonomija i  nova ekonomija. Često definicije, pod novom ekonomijom  podrazumijevaju  oblast IT tehnologija. Ne postoji jasno vidljiva razlika između kreativne ekonomije i nove ekonomije, jer obe podrazumijevaju preduzetnički menadžment i IT tehnologije te obe stvaraju vrijednost od intelektualnog kapitala, odnosno koriste intelektualno vlasništvo. U istom kontekstu se javlja sintagma ekonomija znanja (Knowledge Economy) i menadžment znanja (Knowledge Management). To obično podrazumijeva ekonomiju upravljanja znanjem koju posjeduje kompanija u vidu sofisticiranih ljudskih resursa, primenom IT  tehnologije, što nije novina jer je i u kejzijanskoj ekonomiji, kao i u prethodno navedenim ekonomijama za upravljanje je potrebno znanje kao i alati poslovne inteligencije (BI). U kejzijanskoj ekonomiji se poklanjala pažnja odnosno upravljalo se inovacijama tj. izumima, ali u sklopu unapređenja tj. proširenje proizvodnje ili usvajanja novih proizvoda. Tada je bilo je potrebno znanje u procesu rukovođenja, kao i evidencija kupaca te  finansijski podaci što se obezbjeđivalo AOP-om, automatskom obradom podataka u računarskim centrima. Razlika je u tome što novi termini podrazumijevaju stvaranje materijalnih vrijednosti oslanjanjem na nematerijalne vrijednosti u proizvodnji, perspektivne ljudske resurse i intelektualni kapital, zbog čega su izvođeni zaključci da počivanje razvoja na tim vrijednostima predstavlja ekonomiju znanja.

Predstavlja se da se da će u budućnosti glavni resurs biti ljudski kapital, odnosno znanje ka putu u Društvo znanja. Gubi se iz vida činjenica da će uvijek postojati potreba za materijalnim resursima u cilju fizičke proizvodnje roba i usluga. Vodeći  ekonomski teoretičari među kojima su pojedini nobelovci, smatraju da se pogriješilo u napuštanju kejzijanstva, što uviđa i nova neoliberalna ekonomska elita. Danas, kada predsjednik Tramp, donosi naizgled čudne i ishitrene odluke u cilju smanjenja trgovinskog deficit SAD, pred teoretičarima će se uskoro pitanje što se ušlo tako naglo u Globalizaciju, te promociju ideje neophodnosti uvođenja slobodnog tržišta, odnosno pravila koja su zaštitni znak naprednog neoliberalizma, što je poslužilo i kao razlog za nasilno mjenjanje režima po svijetu. Tenkovsko uvođenje demokratija je pratilo uvođenje zapadnih modela kapitalizma tržišne privrede. Navodno najviši nivo kapitalizma je naručenim teorijama od strane Vašingtona nakon deregulacije finansijskog tržišta 2008. God, reklamirao neoliberalizam, da bi ekonomski teoretičari pokušali otkriti, zašto dobit a tim trezor SAD stagnira.  Preklapaju se pitanja funkcionisanja tržišta, te da li je neoliberalizam sustav slobodnog preduzetništva, a ne slobodnog tržišta, gdje, po definiciji, postoji beskonačno kupaca i prodavača, bez ulaznih barijera, tržišne nesavršenosti sa savršenom konkurencijom, koja drži cijene gdje su granični prihodi i granični troškovi jednaki, bez elastične podrške,  što predstavlja savršenu ravnotežu.

 

50

 

Paradoksalno je što nismo u pravom slobodnom tržištu, kako bi se osigurala sigurnost, jer su tržišta  vrlo regulisana, barem na nacionalnoj razini. U stvarnom slobodnom tržištu, a ne onom koji su slobodni trgovci predložiti, što je zapravo pokušaj da se spriječi slobodno tržište. Nevidljiva pravila ponude i potražnje, neravnoteže uzrokovane fizičkim, vremenskim i logističkim ograničenjima, treba ispraviti  u skladu s komparativnim prednostima.

Neki od najboljih i najbližih primjera na slobodnom tržištu mogu se vidjeti u nekim dijelovima financijskih tržišta, gdje su neki vrlo likvidni vrijedonosni papiri, robe i valute, imaju tendenciju vrlo niske niske dobiti, naime (postavlja se pitanje razlike između ponude i prodatjne cijene), što može srušiti, a i ruši kratkoročne instrumente tržišta novca, Fed fondova, kao i valutni par USD / EUR. To je pored pitanja tržišnih principa na relaciji SAD-EU jer formiranje cijene pomenutih valuta, i ostalih visoko- tehnoloških roba imaju tendenciju da koriste najviše dostupne informacije, zbog čega se u većem obimu i općenito teško trguje, a dobit po jedinici robe je u određenom trenutku  je vrlo mala. Standarizacija I klasifikacija roba nije uspostavljena između dva tehnološka diva, što pored valutnog pitanja, uzrokuje nesporazume između dva tradicionalna partnera. Kada se dodaju problem deficit SAD, uzrokovanog pravilima samog Vašingtona, pitanje cariskih taksi, razumljiva je frustriranost Trampa, zbog grešaka prethodnih administracija.

Zapadni autoriteti po pitanju neoliberalizma, su počeli postavljati pitanja zašto kapitalizam dolazi u krizu, zašto se dešava deregulacija finansijskog tržišta, i pitanje je šta dalje?  Vodeći autori se slažu da potezi Trampa otkrivaju nešto što se krije, a to je pored prioriteta pronalaženja varijabli za očuvanje kapitalizma od kapitalista, se postavlja krucijalno pitanje pred istraživače, a to je redefinisanje tržišne privrede. Pojedini autori predlažu da se ozbiljno pristupi zaboravljenoj literaturi čika Marksa, jer su oni sami otkrili da Marks u stvari nije bio protiv kapitalizma. On je pokušao upozoriti na problem organizacije tržišta, ponude i potražnje uz pravila na finansijskom tržištu. Pojavljuju se nelogičnosti koje potvrđuju nekoliko nepoznanica koje dovode u vezu deficit SAD, sa trgovinskim pravilima tržišne privrede, koja su postavili sami amerikanci, što je djelom uzrokovalo i prenapuhanost američkog dolara. Može se izvući zaključak, da neoliberalisti napuštanjem kejzijanske teorije ne znaju kako da spasu kapitalizam od kapitalista i da se za temelj makroekonomskih operacija neophodno se vratiti malo unazad i zadržati Kejzija kao osnovu ekonomske teorije. Uočeno je nakon proučavanja neoliberalne ekonomije, čija ishodišta počivaju na ekonomskoj krizi, da poslije snažnog ekonomskog rasta vodećih zemalja se ekonomska kriza podudara napuštanjem kejzijanstva što je uzrokovalo slom bankarskog sektora jer se okrenuo isključivo endogenu, IKT, odnosno sofisticiranim tehnologijama što je uzrokovalo zanemarivanje realnog indusrijskog sektora. Navedene članice EU iz bivčeg istočnog bloka, su zadržali kejzijanstvo,  a usvajnjem novih ekonomskih principa su postigli ekonomski skok.

 

51

 

Nova ekonomija se često pogrešno  izjednačava i sa internet ekonomijom čiji se početak  veže sa Linaks-ovom  otvorenom  mrežom. U osnovi, pojam nove ekonomije nastao je u sklopu Projekta rasta - Growth project kojeg su provodili OECD-ovi ekonomski stručnjaci, među kojima je i nekoliko nobelovaca. Oni pokretače privrednog rasta Amerike pronalaze prvenstveno u informacijsko-komunikacijskim tehnologijama (IKT). IKT dobija ulogu glavnog pokretača proizvodnje,  kako savremenih tako i tradicionalnih društava, te je   poticanje razvoja i ulaganja u IKT u fokusu  nacionalnih razvojnih politika, posebno u kontekstu puta u društva znanja. Postoje brojne definicije nove ekonomije, koje su u osnovi nebitne, bitni su novi ekonomski principi sa novim teorijama ekonomskog rasta, što brojni autori izostavljaju. Gubi se iz vida činjenica, da nova ekonomija sadrži nekoliko novih ekonomskih principa-modela, koji obuhvataju različite oblasti i načine pokretanja razvoja, među koje možemo svrstati bestežinsku ekonomija, kreativnu ekonomiju, ekonomiju usluga, te ekonomiju simbola. U središtu svih navedenih modela je ulaganje u kapital, djelomično u fizički ali je osnov ulaganje u  ljudski odnosno intelektualni kapital. Tu se uklapa novi model teorije ekonomskog rasta korištenjem znanja na znanje, pošto je sveopšte poznato da se znanje upotrebom umnožava, odnosno multiplicira, jer se znanje ne može potrošiti kao fizički resurs u procesu proizvodnje u cilju ekonomskog rasta.

Egzogeni i endogeni model rasta polaze od iste pretpostavke da su glavni izvori rasta znanje, u vidu inovacija, usvajanja novih tehnologija, odnosno nematerijalni faktori, koji zavise od istraživanja, obrazovanja i sl. Stoga je pokretač tehnoloških promjena u egzogenom modelu rasta vanjska varijabla, dok endogen model nastoji pokretače tehnoloških promjena endogenizirati (znanje, istraživanje i obrazovanje), znači ugraditi ih u matematičke formalizme proizvodne funkcije. Značaj je u tome, da je ekonomski rast poslijedica endogenog dinamičkog ekonomskog sistema, kroz koje tehnologija, ljudski kapital uz stvaranje novih ideja utiču na varijable ekonomskog rasta.

Tim obrazovanje postaje faktor proizvodnje koji stvara novu vrijednost u saradnji istraživačkih centara sa industrijom i predajom znanja studentima koji će ga dijeliti, multiplicirati, predati drugima, i dalje ga zadržavati u vidu intelektualnog kapitala. Ulaganjem u ljudski, odnosno intelektualni kapital, kao osnovnu determinantu ekonomskog rasta, omogućuju se inovacije koje se mogu komercijalizovati, kao i usvajanje novih proizvodnih tehnika i visokih tehnologija.

Stoga, dva modela ekonomije - bestežinska (Quah,1999)  i kreativna (Howkins, 2001) koji u stvari  predstavljaju isti model, pokazuju da njihovi ekonomski principi počivaju na  ljudskoj kreativnosti i idejama te da ne postoji ekonomski bitna razlika između  proizvoda naučnog znanja i ostalih proizvoda koji su nastali kao kreacija ljudskog duha na polju zabave, arhitekture ili lijepe umjetnosti. Zato od presudnog značaja za djelove modela nove teorije ekonomskog rasta je donošenje pravne regulative i dostupnost kreditiranja razvoja kreativne odnosno bestežinske industrije koja je takođe sadržana u endogenom modelu rasta.

 

52

 

Ona se zasniva na intelektualnom kapitalu, omogućuje i nestandardne oblike rada, a doprinosi enormnom porastu zaposlenosti i održivom razvoju.  Umjetnost i kultura su izvori sadržaja i pokretači kreativne industrije, mas medija i telekomunikacionih industrija, što su jedine industrije na zapadu koje tokom ekonomske krize bilježe godišnji rast do 25 %.  U razvijenim zemljama stvaraju materijalne vrednosti, nova radna mjesta i značajno doprinose bruto domaćem proizvodu. Indirektne ekonomske efekte stvaraju kulturne institucije, događaji i aktivnosti koje se odvijaju na lokalnim nivoima. Afirmacija tržišta kreativne industrije  pruža investicione mogućnosti.

U Evropskoj Uniji, kreativna  industrija ostvari godišnji promet preko 700 milijardi €, čime doprinosi sa oko 2,6% GDP-a. Preko 6,5 miliona ljudi je zaposleno u institucijama i industriji kulture, što čini 3,2% od ukupno zaposlenih, a doprinosi ekonomskom rastu na generalnom ekonomskom nivou sa oko 12,3%. ( Office for Official Publications of the European Communities, Luxembourg, 2009)

Globalizacija otvara na lokalnom nivou u post tranzicionim zemljama mogućnost dalje tranzicije kreativne industrije, koja se za razliku od ekonomsko-političke tranzicije može brže odvijati. Nova ekonomija zahtijeva nove uslove poslovanja, novu filozofiju, drugačije sisteme vrijednosti kao i preduzetnički duh u upravljanju. S toga je imperativ za tranzicijski proces standardizacija, odnosno jasno definisani kriteriji i standardi. Tržišna privreda zahtijeva brze reakcije preduzeća, pravovremeno donošenje odluka i spremnost na rizike. Na taj način uvodi se projektna logika i tržišna borba koja zahtijeva odgovornost, a koja je uz standardizaciju rada ključni element u post tranziciji.

U osnovi, kreativnu ekonomiju čine kreativna kulturna industrija. Sadržaj kulturnih sektora koje kreativna i kulturna industrija ima u svom sastavu, zavisi od njemačkog, engleskog, australijskog i američkog koncepta. Porastom značaja kreativne industrije, u direktnom učešću rasta GDP-a se pojavljuju navedene sintagme, koje pokazuju da se upravljanje znanjem intenzivno sofisticirano razvija upravo u ovom sektoru, sa obzirom da se bazira na visokim tehnologijama i intelektualnom kapitalu. Zbog toga se u SAD-a pored termina kreativna i kulturna industrija, od 2012 god. koristi termin industrija budućnosti.

ZAKLJUČAK:

Evropska Unija je Okvirnim programom  FP7  podsticala saradnju, ljudski kapital, ideje, a što je najvažnije inovativnost. Prema ugledu na EU na našim prostorima vrijeme je za usvajanje novih obrazovnih politika inovacija, koje bi mogle biti rješenje za Republiku Srpsku, koju karakteriše nizak stepen ekonomskog i društvenog razvoja. Politika inovacija omogućuje bolja infrastrukturna i finansijska rješenja, pristup znanju i iskustvima, saradnju sa istraživačkim centrima, pristup preduzetničkom kapitalu, naročito fondovima rizičnog kapitala.

 

53

 

. Inovacije  nezadrživo izrastaju u presudnu prednost svake zemlje, a inovacije u obrazovanju predstavljaju silu, koja, u krajnjem slučaju, predstavlja osnov za ekonomsku dobit (Čalić, 1971). Različitim mehanizmima međunarodne saradnje moguće su aplikacije pretpristupnim i pristupnim fondovima EU. Projekte je moguće realizovati putem regionalne saradnje između univerziteta i istraživačkih centara koji omogućuju razvoj regionalne inovacijske strategije. Ona omogućuje saradnju koja se temelji na znanju i tehnološkim inovacijama, razvoju informacionog društva i održivog razvoju. Atraktivne su i aplikacije na polju upravljanja energijom i otpadom, obnovljivim izvorima energije, održivom turizmu, ali promociji i održanju regionalnih identiteta.

EU je utemeljila inovacionu strategiju na osnovu izjave EU komisije (Putting knowledge in to practice, 2006). Ona omogućuje tehnike približavanja inovacija vođenim potrebama industrije i tržišta u cilju efikasnosti i konkurentnosti. Strateške smjernice inovacija uz snažno učešće univerziteta i istraživačkih centara su: stvaranje znanja, osiguravanje kapitala, izgradnja tržišta i ljudski kapital. Univerziteti su svojim politikama dužni da omoguće mladima kompetencije i vještine koje bi im u procesu globalizacije omogućile vertikalnu i horizontalnu mobilnost na tržištu rada u informacionom društvu i novim tehnologijama. U svjetskoj ekonomiji situacija je pomalo kao u Alisi u zemlji čuda, gdje jedan od čudnih likova kaže Alisi: Ovdje moraš da trčiš jako brzo da bi ostala u mjestu (Reinart, 2006).

Na tržištu rada, pogotovo u okruženju se mjenja percepcija kompetencija studijskih programa iz prošlog tehnološkog doba. Poslodavci od zaposlenika pored stručnih zahtjevaju i dodatne vještine u organizovanju, komuniciranju, analitičnosti u rješavanju problema i inovativnost. To uključuje ukupne intelektualne sposobnosti, društvenu i interpersonalnu komunikaciju uz sposobnost donošenja efikasnih odluka i adaptivnog planiranja u dinamičnom i nesigurnom poslovnom okruženju.

 

54