Centar za razvoj kulture i društva znanja

Centar za razvoj kulture i društva znanja

Inteligentna rješenja za društvo znanja

Inteligentna rješenja za društvo znanja

Sandra Santrač,

Bosna i Hercegovina

Apstrakt:

Početni efekti, uspješne saradnje programom Pakt stabilnosti jugoistoka Evrope, na izgradnji pomirenja, uspostavljanja kulturnih i trgovačkih veza, neuravnoteženim pristupom EU u regionu nisu uspjeli. Stvoreni su negativni efekti koji su generisali političku i ekonomsku krizu, socijalne implikacije, urušavanje kulturnog sistema i svih kulturnih vjrednosti. Iako tranzicija traje preko dvadeset godina učinjeni su mali pomaci u razvijanju kvalitetnih i provodivih ekonomskih politika. Nisu samo politički i ekonomski faktori uzroci sadašnjeg stanja u BiH. Pored blagih pomaka, prvenstveno zbog uticaja EU prilikom približavanja zemalja u tranziciji standardima razvijenih zapadnih zemalja, primetno je nefunkcionisanje, kako društveno-ekonomskih, tako i kulturnih podsistema, uzrokovanim nedostatkom ravnomjernih promjena podsistema koji su karakteristični za postindustrijsko društvo.

UVOD:

Postvlja se pitanje šta je nacionalni interes u BiH? Da li je to zajednička ekonomska reforma u cilju ekonomske održivost društva na putu ka društvu znanja? Činjenica je da to pitanje ostaje bez saglasnosti, ali i prilikom zvanične komunikacije između dva entiteta i tri naroda. Osjećaj za buduće generacije i pragmatizam zahtijevaju da bez obzira na velike razlike u shvatanju nacionalnog interesa, nađemo minimum zajedništva. Da li bi minimun mogao biti da nacija opstane kao takva, da narodi sačuvaju svoj jezik, običaje i tradiciju? Zar nije pragmatično rješenje da se pristupi ekonomskim reformama i unaprijedi privreda i ekonomska moć u cilju obezbjeđenja ekonomske sigurnosti i zaposlenja, jer će takva država obezbijediti pravnu i fizičku moć u cilju svog postojanja. Uzevši u obzir dosadašnja dešavnja realno je očekivati da se pojave odeđeni ograničavajući faktori u vidu socio-kulturoloških aspekata, a čije bi pojedine segmente mogla podržati aktuelne politike.


SOCIO-KULTUROLOŠKE BARIJERE

Činjenica je da bi na osnovu naučnih pokazatelja socio-kulturološka problematika mogla biti osnovna varijabla u barijerama ekonomskih reformi u RS/BiH. Upitna je budućnost nacionalnih kulturnih razlika. U slučaju BiH te razlike zavise od diskursa između nacionalnih razlike unutar države. Istorijska iskustva i akademske rasprave pokazuju kako su ti odnosi mogli biti uslovljeni ekonomskim interesima te da su djelotvorni između različitih država u cilju borbe za ekonomski i politički prestiž. U slučaju BiH gdje su očigledne nacionalne razlike situacija je daleko složenija i teže je predvidjeti budućnost ekonomskog razvoja. Moguće rješenje je u demokratskom pluralizmu što znači da se nacionalne razlike uvažavaju i demokratski usklađuju. Od navedenog direktno zavisi politička stabilnost ali i demokratizacija politike.
Generalna prihvaćena percepcija na ovim prostorima je limitirajući faktor a glasi, da je dovoljno za demokratsku tranziciju ukinuti stari jednopartijski sistem i uvesti višepartijski. Prilikom uvođenja višepartijskih parlamentarnih izbora, trebalo je više uvažiti socio-ekonomske, kulturne i tradicionalne specifikume građana u zemaljama tranzicije. Šta je sa socijalističkom kulturom? Da li smo preko noći evoluirali i prihvatiti kapitalističku kulturu?
Nedovoljno demokratičnosti na polju političkih i državno-pravnih institucija karakteriše i polje civilnog društva u smislu liberalno-demokratske konsolidacije i evropske integracije. To dodatno opterećuje uspešan ekonomski razvoj, za koji je od imperativa uspostavljanje pravne države i vladavine prava.
Poslednjih godina je prisutan pokušaj transformacija političkih i tržišnih sistema. To zahteva duboke i korenite promene u načinu rada, filozofiji poslovanja, ponašanju preduzeća, kao i ljudi zaposlenih u njima. Reforme zahtevaju nove uslove poslovanja, novu filozofiju, drugačije sisteme vrijednosti kao i preduzetnički duh u upravljanju.

S toga je imperativ za proces reformi standardizacija, odnosno jasno definisani kriteriji i standardi. Tržišna privreda zahtijeva brze reakcije preduzeća, pravovremeno donošenje odluka i spremnost na rizike. Na taj način uvodi se projektna logika i tržišna borba koja zahteva odgovornost, a koja je uz standardizaciju rada ključni element u proces ekonomskih reformi.
Prisutno je nezadovoljstvo kod dijela bivše radničke klase koja je ostala bez svojih velikih privrednih sistema a sada su starosne dobi kada niko neće da ih zaposli. Dosadašnjim propalim reformama oni su propustili zaposlenje i eventualno upoznavanje sa novim tehnologijama. Stoga je za njih i dalje skup društvenih vrijednosti predstavlja recidiv predindustrijskog društva i da je on na našim prostorima još uvek veoma živ, budući da tehnička modernizacija i industrijalizacija nisu izvedeni do kraja. Ono što je ključno za naše razumijevanje odnosa prema novim tehnologijama jeste to da tradicionalistička stanovišta podrazumijevaju strogo oslanjanje na prošlost i negativan stav prema novim idejama kao što su individualizam, sloboda, industrijalizam, tehnologija, te da je u njih ugrađena averzija prema bilo kakvoj promeni. Prilikom izrada socio-ekonomskih strategija razvoja na nivou opština se vodi računa o ovim parametrima.
Kulturološki aspekt u procesu reformi predstavlja temeljnu determinantu koja utiče na ponašanje građana uopšte. On utiče na i na ponašanje zaposlenih na preduzetničko ponašanje. Kulturni aspekt je značajan jer počinje od pojedinaca koji se udružuju u određene referentne grupe, društvene klase, podkulture, te tako postaju globalni faktor koji kanališu ekonomske i društvene vrijednosti. Pripadnici referentnih grupa mogu uticati pozitivno ili negativno na reformu cijeneći šta je društveno prihvatljivo rješenje. Oni uglavnom predstavljaju preduzetnike koji imaju znanje i mogućnosti transfera modernih tehnologija, a djelovanje će zavisiti prilikom suočavanja sa kulturnim stavovima, shvatanjima, tradicijom, običajima i vrijedonosnom orijentacijom društva.

NEDOVRŠENA TRANZICIJA KAO KOMPARATIVNA PREDNOST ILI LIMITIRAJUĆI FAKTOR

Mora se postaviti pitanje permanentne političke nestabilnosti u BiH. Da li je u pitanju nedostatak političke kulture? Ne može se oteti utisku da se politička nestabilnost redovno naglašava od strane različitih aktera, što mediji samo finalizuju. Da li je to samo alibi za aktuelnu političku elitu u traženju izgovora za tešku ekonomsku situaciju, bježanje od neminovne agende reformi, traženja rješenja akumuliranih problema u politici, ekonomiji, socio-kulturnih paradigmi.
Prilikom pojedinih istraživanja na nivou ekspertskog uzorka u vezi stranih investicija u BiH, na pitanje da li strani investitori ne žele investirati zbog političke nestabilnosti, preko 60% odgovora je glasilo, da ih odbija korupcija, da lokalni političari traže visok procenat od visine ulaganja, i stoga je za njih limitirajući faktor pitanje pravne regulative, neodgovarajući zakoni sa sistemskom greškom a da pilitička nestabilnost nije problem. Njihov stav je da u Španiji, a pogotovo Italiji je redovna politička nestabilnost, ali to ne utiče na ekonomiju.

Osnovni limitirajući faktor za buduće reforme u BiH je neformiranje kredibilne političke elite koja se još uvijek ne može riješiti starih paradigmi. Zbog, može se reći nedovršne tranzicije, uočljivo je snažno učešće političkih i ekonomskih elita na svim nivoima sa starim načinom razmišljanja, tako da su političke elite u većoj mjeri preuzele marksističku i novoliberalnu kritiku potrošačkog kapitalizma. Iz navedenih razloga politička elita na ovim prostorima ne može maksimalno, objektivno i nepristrasno prosuđivati o društvenim problemima.
Aktuelni politički čelnici na osnovu dosadašnjih diskursa neće moći biti garanti i nosioci budućih reformi, jer osnovni pravci reforme su vladavina prava i suzbijanje korupcije. Do sada političke elite nisu ništa poduzele na uspostavljanju iskrenog povjerenja i pomirenja između konstutivnih naroda. Ustaljena percepcija je da razlog izvođenja različitog performinga pjedinih političara su u cilju aktivnosti da ratne ciljeve u miru treba postići nametanjem samo jedne istine. Osnovno sredstvo je manipulacija i stvaranje straha jednih od drugih. Ustvari, ulogom zaštite svog etnosa, političari štite dosadašnji transfer vlasništva obezbijeđen prisvajanjem društvenog kapitala.
Za to vrijeme u BiH se i dalje provode neefikasne i neharmonizovane politike, koje nemaju kapacitet u rešavanju sve izraženijih društveno-ekonomskih problema sa kojima se građani suočavaju. Na globalnom nivou finansijska stabilnost još nije osigurana što uzrokuje rizike dalje stabilizacije privrede. Ključni problem ekonomskog oporavka jeste finansijsko tržište. To će prouzrokovati neodrživost javnog duga BiH što će se ogledati u problemu finansiranja visokog fiskalnog deficita, koji je akumuliran tokom prošlih godina ekonomske krize. Konsolidacija javne potrošnje, podrazumeva neophodnost strukturnih reformi javnog sektora, na osnovu kojih bi se smanjio fiskalni deficit i javni dug, što bi podsticalo izvoz i umanjenje kamatnih stopa. Može se zaključiti da su BiH kao i entiteti suočeni sa nedostatkom političke volje za proces reformi preuzetih na osnovu inicijative EU, jer u slučaju izvjesnog bankrota, mogu očekivati demonstracije koje mogu eskalirati u haos ako ih neko odluči kanalisati u tom pravcu.
Administracija javnog sektora na državnom nivou nije osigurala efikasne mehanizme za obezbjeđenje uravnoteženog rasta životnog standarda, te nije poduzela nikakve ozbiljne napore za uvođenje novih programa razvoja i pored činjenice da su fiskalne reforme osnažile kapacitete države. Vladavina prava je možda najvažniji faktor makroekonomskog razvoja uspostavljenog na osnovu ekonomske politike države. Ekonomski smisao reformi je da stvori konkurentnu i sposobnu privredu kojom bi se zemlje u razvoju transformisale u potpunu tržišnu ekonomiju.

U tom pogledu institucije BiH se nalaze između fatalnih institucionalnih nedostataka i procesa evropske integracije, posebno jedinstvenog monetarnog režima i vlastitih nagomilanih poteškoća vezanih uz nezaposlenost, zaduženost i slabu ekonomsku aktivnost. Stoga BiH mora uraditi fiskalnu konsolidaciju a pritom izbjeći prekomjernu štednju. Međutim, situacija u kojoj oba entiteta teže ka fiskalnoj konsolidaciji će biti teško izvodivo jer nemaju monetarni suverenitet. Uslijed nemogućnosti izlaska iz začaranog kruga ekonomske kontrakcije, rezanja rashoda ili povećanja poreza, promašaja fiskalnih ciljeva i novog pogoršanja ekonomskih uslova, strukturne reforme označavaju onaj dugoročni cilj bez čijeg ostvarenja istinske promjene nisu moguće.

(NE) POVJERENJE U INSTITUCIJE DRŽAVE I POLITIČKU ELITU

Poverenje predstavlja integrativni društveni faktor koji predstavlja jedan od osnovnih elemenata za funkcionisanje društvene zajednice. Sa razvojem društva, sve širom podelom rada, pa sam tim i sve većom međuzavisnošću društva u celini kao i njegovih segmenata, raste i uloga poverenja kao integrativnog društvenog faktora.
Međutim, kada društveni rast i razvoj prevaziđu okvire koje je moguće jednoznačno definisati i kontrolisati, onda se ono pretvara u svojevrsno rizično društvo, dok apriorno poverenje, pogotovo u apstraktne elemente društvenog života, postaje osnov funkcionisanja modernog društva.
Sa stanovišta našeg rada i razumevanja nerazvijenosti koncepta povjerenja i saradnje u BiH, posebno ćemo obratiti pažnju na makro strukturne faktore koji utiču na razvoj kulture poverenja. Kao što se može pretpostaviti, većina ovih elementa u BiH ili je slabo ili uopšte nije razvijena, pa je i razumljivo da je nivo opšteg povjerenja prema aktuelnim političarima i institucijama sistema na veoma niskom nivou. Budući da je poverenje kompleksan fenomen, njegovom izučavanju u kontekstu reformi može se prići na više nivoa:
Prvi i najjednostavniji pristup je onaj koji se tiče najvidljivijeg aspekta, koji je vezan za percepciju akcionih planova reformi.Tu se u prvom redu misli na različite aktivnosti političara koji imaju zadatak da smanje nesigurnost i strah od onog drugog.
Drugi nivo je onaj koji se odnosi na reputaciju zapada, odnosno pouzdanost i njihove dobre namjere. Kao i na poverenje u njihov uravnotežen pristup prema sva tri naroda. To je onaj koji se odnosi na normativno poverenje odnosno poverenje u kontroling sistema u kome se odvija čitav proces reformi.
Treći je onaj koji se odnosi na dublje kulturne i psihološke predispozicije i na samu atmosferu poverenja koja vlada u jednom društvu.

Imajući ove pokazatelje u vidu, jasno je da mogućnost da se prevari i bude prevaren široko rasprostranjena u svijesti građana BiH i da, kao takva, predstavlja ogromnu prepreku ka daljoj reformi i modernizaciji BiH društva. Bez promene ove atmosfere nepoverenja u političare i državu sa dva suprostavljena konceptualna rješenja oblika vlastite države. To je vidljivo posebno u segmentima gdje ne postoji neposredna kontrola nad nekim odnosom ili procesom, teško da se može govoriti o intenzivnijem razvoju ekonomskih reformi.

OBRAZOVANJE I LJUDSKI RESURSI – INFORMATIČKA (NE)PISMENOST

Imperativ je napredno inovativno i savremeno obrazovanje svim kategorijama stanovništva i uzrasta u cilju razvijanja njihovih potencijala, kako bi se osigurao privredni rast i zaposlenost. U smislu poboljšanja potencijala neophodno je poboljšati kvalitet i efikasnost obrazovanja čime bi usvajanje IT tehnologija i izvođenje virtuelne nastave osiguralo studentima sticanje ključnih kompetencija, jer je to pitanje obezbjeđenja kompetentnih kadrova koji će biti nosioci reformi. To može biti limitirajuća barijera reformama, pogotovo što će reforme trajati godinama. Reforme će postaviti pitanje restrukturiranja univerziteta.
Znanje i informacija kao osnova nove ekonomije zahtijevaju visoko obrazovanje zasnovano na IT tehnologijama. Pod pritiskom globalizacije nauka će se integrisati sa integralnom proizvodnjom društva, jer rad i sofisticirana tehnološka proizvodnja omogućuje usvajanje novih znanja za razliku od tradicionalnog načina. S toga, ovako restrukturirani obrazovni sistem može preuzeti vodeću ulogu u društvu, jer se u integralnoj proizvodnji društva povećava uloga i značaj obrazovnog sistema. To znači da se univerziteti moraju nametnuti kao faktor razvoja i preuzeti vodeću ulogu u procesu reformi.
Intelektualni kapital jedne zemlje se određuje razvijenošću izvora i organizacijom samog društva. Univerzitet mora da postane mjesto gdje će se obrazovati intelektualci renesansnog tipa koji će biti nosioci intelektualne revolucije. Rudarenje u revirima intelektualnog kapitala započinje na univerzitetu da bi se proširilo na prostor korporativne strukture zemlje. To znači da bi univerzitet morao postati glavni izvor intelektualnog kapitala, a država njegov korisnik.
Globalizacija u uopštem smislu utiče na dramatičan razvoj IT tehnologija i globalnih telekomunikacija. Uzrokovala je pojavljivanje velikog broja standarda na globalnom nivou TQ i ISO, izradu kompatibilnosti međunarodne regulative uz stimulisanje slobodne trgovine, umanjenjem carinskih stopa uz primjenu uvoznih olakšica i stvaranje bescarinskih zona. Na globalnom tržištu možemo opstati samo ako se pri izradi novih kurikuluma fokusiramo na kompetencije koje će omogućiti nove vještine i znanje. Uz širi društveni konsenzus, a uz navedene vještine uz pomoć IT tehnologija društvo biti u mogućnosti učiniti tehnološki skok iz urušene privrede, te prema mogućnosti dinamike transfera tehnologija stvori vlastitu i omogući ekonomsku samoodrživost. Opšta znanja i obrazovni sistem postaju sve značajniji u modernoj privredi i društvu utemeljenog na znanju. Izmjena kurikuluma je lightmotiv u procesu globalizacije jer će imati snažan uticaj na integralnoj proizvodnji društva uz prelaz ka visokotehnološkim složenijim proizvodima.

GLOBALIZACIJA I PITANJE IDENTITETA

Fragmentacija kulturnog identiteta na prostorima bivše Jugoslavije je pod uticajem globalizacije prouzrokovala i fragmantaciju države. Tranzicija kao posljedica globalizacije na ovim prostorima se ne bavi dovoljno promocijom, obnovom kulture i kulturnog identiteta. Prevashodno transformacija društva se sastojala samo u transformaciji vlasništva koje poseduju političke elite, novi sloj zvani tajkuni među kojima je gro profitera.
Obnavljanjem ili stvaranjem novog kulturnog identiteta će se pokazati još dosta tenzija i lomova u društvima na ovim prostorima. Iako su u postmoderni stvorene države sa liberalnom demokratijom i snažnim građanskim identitetom, mi se još nalazimo duboko u istoriji, tj. u građanskoj praistoriji. Zbog toga proces globalizacije stagnira na ovim prostorima u pokušaju promocije postmoderne ili postindustrijskog društva. Stoga postoji realna pretpostavka da se mora računati i na ovu vrijablu prilikom usaglašavanja akcionog plana reformi. Dio krivice za pretjerano populističko forsiranje pojedinih identiteta snosi i akademska zajednica jer građani nemaju informacija da li se identitet povezuje sa nacionalnom ili etničkom pripadnošću, rodnom i klasnom pripadnošću. Građani sa snažnim genima prošlosti žele da redefinišu svoj identitet radije nego da tu energiju upotrebi u zahtjevima političarima da se posvete ekonomiji i reformama.
Globalizacija je danas glavno ishodište multidisciplinarnih proučavanja, iz kojih se može izvesti zaključak da proces globalizacije ima nespornog uticaja na kulturu, što i jeste jedno od najsnažnijih polja djelovanja globalnih procesa, što potvrđuje ranije navedeno mišljenje da je kultura način funkcionisanja društva. Globalizacija je proces što ga uzrokuje djelovanje svjetskog sustava, te uspostavljanje, u svjetskim razmjerama gospodarske, političke, kulturne, ekološke i informacijske djelatnosti i globalne međusobne povezanosti društva.[1]
Pod uticajem globalizacije pojam identiteta dobija kod kulturologa, politologa i sociologa sve veću važnost. Nisu se dovoljno izučavale važnost drugih identiteta poput rodnog, spolnog i etničkog. Neki sociolozi misle da takve studije predstavljaju moderne koncepcije identiteta. Identiteti ljudi smatrali su se prilično stabilnim identitetima, zajedničkim pojedinim društvenim grupama utemeljenim na jednoj ili dvije ključne varijable kakve su klasa ili nacionalnost. Mišljenje je da se identitet temelji na kulturi, ali da nije jednostavno njen proizvod.
Društvena klasa je davala specifičan glavni identitet što je stvorilo preduslove za političke sukobe. Porastom novih društvenih pokreta sam kulturni identitet postao je političko pitanje, umjesto da se osjeća dijelom jedne klase, tj. društvene grupe. Identitet ljudi se fragmentirao na osnovu etničke pripadnosti, religije i nacionalnosti.

Za razliku od modeliranja identiteta u modernim društvima nacionalnost je bila važna odrednica identiteta, dok je pojavom globalizacije to pitanje postalo složeno.

MEDIJSKI FAKTOR

Mediji se pojavljuju u svim segmentima i dešavanjima, od političkog miljea, sportskog auditorijuma pri čemu se može zaključiti da su mediji i te kako odgovorni za dešavanja oko pitanja odnosa i uticaja u svim porama života, od ekonomije do politike i sporta. Mediji su duboko involvirani u navedena društvena zbivanja, ali se često ne ponašaju kao korektor društvenih pojava. Jednostavno, u cilju osnovne društvene odgovornosti bi morali imati sluha da se značajno angažuju u promociji značaja ekonomije svoje države i budućih reformi. Na kraju, trebaju da objasne da su reforme važne ze budućnost BiH, ne samo zbog uspostave pravne države, već resetovanja sistema i otklanjanja sistemske graške u BiH.
Aktivnost i uticaji medija su nesporni. Otkrivaju različite afere, podržavaju pojedine lidere ili partije, te prate manipulacije novcem u različitim organizacijama od interesa za pojedine partije. Posvećenost prevelike pažnje i medijskog prostora o bivšim ratnim dešavanjima, mediji podržavaju trend vodećih partija, što može imati negativne posljedice, jer se skreće pažnja sa životnih stvari, a to su buduće reforme koje su imperativ za bolji i sigurniji zajednički život u BiH. Jednostavno takve aktivnosti usložnjavaju političku a tim i pitanje buduće saradnje u reformama i restrukturiranju kompletnog sistema.
U skladu sa politikom pomirenja društveno odgovorni mediji bi trebali promovisati nacionalni, socio-ekonomski razvoj i kulturni identitet na ovim prostorima. Posebno bi trebalo obratiti pažnju na pitanje razvoja nacionalne kulture i jezika. U suprotnom će se desiti da masovni mediji umjesto svog korektivnog faktora u društvu, kao i učešća u socio-ekonomskim promjenama u društvu dožive pad kvaliteta i finansijske teškoće. Ako mediji rade profesionalno, imaju odgovornost prema društvu i pojedincu, pomažu u razvoju demokratije i društva uopšte, to govori o cjelokupnom stanju u nekoj državi što bi podiglo kredibilitet kulturne i političke elite.
Politički analitičari EU mogu iz analize medija lako izvući zaključak o ekonomskoj situaciji i stepenu razvoja demokratije naše zemlje u tranziciji. Međutim, u slučaju BiH karakteristično je da mediji odražavaju i održavaju složenu situaciju zbog odnosa i djelovanja političkih elita na vlasti. Poznato je da su zbog neprevaziđenih kulturnih i vjerskih razlika, te nepomirljivih stavova podjeljeni i političari, što je uzrok podjele medija, koji su neprihvaćeni i osporavani na ovim prostorima u zavisnosti kom narodu i kom entitetu pripadaju. To se posebno uočava u djelovanju javnih TV servisa kao i pojedinih štampanih medija.

INTERESNE GRUPE

Ekonomske reforme su ishodište mnogih proučavanja kao i česta sintagma na ovim prostorima proteklih nekoliko godina. Niko ne dovodi u pitanje njihovu potrebu, a gotovo svi nastoje locirati onoga aktera koji ih opstruiše. Dok tako postavljen okvir služi homogenizaciji određenog etnosa i skupljanju izbornih poena (populista i tehnokrata), a zaboravljaju bitnost strukturnog u strukturnim reformama, dalji klasni sukob i budućnost demokratije.
Dok posljednji kvartalni podaci pokazuju da se BiH postupno vraća u recesiju, raste pritisak na aktuelne vlade entiteta da provode obećane reforme: uštede u javnoj potrošnji, smanjenje poreza i privatizaciju državne imovine, te da će postaviti prave prioritete u zemlji. Istovremeno je jasno da zemlja kojoj je za servisiranje budžeta potrebno oko 400 miliona evra nema veliki manevarski prostor u pogledu fiskalne politike. Stoga se ne smije podleći pritiscima pojednih interesnih grupa, već treba nastaviti sa strukturnim reformama. Naravno, zahtijevi EU za reformama u BiH s obzirom na tok i intenzitet krize u Evropi nikoga ne začuđuje, sem što aktuelnu političku elitu dovodi u nedoumicu, a narod do sumnje i oklijevanja. Pritisak za provođenje strukturnih reformi nije novina, već prisutan retorički obrazac u svim državama u okruženju. Ustvari, pozivanja na provođenje strukturnih reformi u BiH su možda još naglašenija u javnom diskursu Evropske unije.
Uprkos tome što je poziv na reforme dosegao tačku retoričkog zasićenja, uvijek se ponovo ispostavlja problematičnost njihovog kulturološko-političkog sadržaja, uprkos jasnoj tendenciji kod zagovornika strukturnih reformi da ih prikažu kao tehnički neutralne procedure. Naime, svaki entitet ima sumnje prema navedenoj agendi reformi koje su do sada usvojene u Predsjedništvu BiH i Savjetu ministara. Takva sumnja je jedna od limitirajućih barijera. Nepovjerenje između čelnika dva entiteta, uzrokovane prijedlogom da li će se prvo usvojiti sistem koordinacije, ili agenda reformi, ukupne reforme se sa ekonomskog polja prebacuje na političko, čime navedeni populisti i tehnokrate imaju dalju mogućnost opstrukcije najvažnije tačke reformi kao što je vladavina prava. Sve gore navedeno je direktna sociološko-kulturna barijera.
U rijetkim pokušajima političkog realiteta, strukturne reforme su određene kao instrument širenja djelovanja tržišta i privatnog sektora u kontekstu društva koje nije (sasvim napustilo i zaboravilo socijalizam). Razlika između kapitalističkog i socijalističkog društva je prije svegaideološko pitanje. Ali o tom ideološkom pitanju u BH politici se ne raspravlja i nikada se nije posebno raspravljalo, preko njega se prećutno prelazi.

Može se zaključiti da u BiH političari kao i narodi se nisu kulturološki adaptirali. Naime, sociolozi i filozofi upozoravaju na činjenicu da se društvo kulturološki ne može adaptirati na nagle promjene koje zahtjeva tržišna ekonomija. Većina građana se teško adaptira na novo tehnološko doba, na čelu sa političarima. Kao rezultat toga, ekonomija se među BiH političarima smatra privatnom kategorijom. Suštinska barijera reformi je što je ranije navedeno da političke elite još nisu postigle dogovor kakvu državu žele. U opciji su dva dijametralno različita koncepta. Dok se ne rješi to pitanje bilo kakve reforme u BiH su neizvodive. To više nije pitanje za EU, već stručnjake iz oblasti antropologije kulture. Ovo je nemoguće riješiti bez ozbiljnog pitanja operacionalizacije kulture na ovim prostorima. Može se izvući zaključak da je osnovna barijera reformama kulturološko pitanje, što su objektivne naučne činjenice. Subjektivne činjenice predstavlaju političare koji su zakopani u rovovima u cilju očuvanja stečenog bogatstva i povlastica.
Kada je riječ o evropskoj agendi taksativno navedene u vidu zadatih ekonomskih reformi, početni elan kako političara tako i građana je splasnuo. Implementacija strukturnih reformi se zasniva na politikama štednje koja treba omogućiti fiskalnu konsolidaciju. Mjere štednje neće proizvesti fiskalnu konsolidaciju, nego će uzrokovati nisku stopu ekonomskog rasta i visoku stopu nezaposlenosti.

PRIVATNI SEKTOR

Preduzetništvo predstavlja dinamične ljude sa novim idejama, spremne za poslovne rizike. Njihova energija je šansa za zaposlenje hiljade radnika, ali da li će imati kulturološkog kapaciteta za aktivno učešće u reformama? Da li će građani doživljavati privatne poduzetnike kao generatore ekonomskog rasta i zaposlenja? Da li će se opredijeliti za posao u MSP, i da li je to dio budućnosti? Realna je mogućnost da javna preduzeća i državne agencije budu sinonim za sigurnu budućnost. Da li građani podršku privatnicima i zahtjevima za novim ugovorom u radu doživljavaju kao afirmaciju ratnih profitera ili budućih klasne neprijateljea?
Da li će se interesne grupe koje podržavaju građani opredjeliti za reforme koje podržavaju privatnike, ili protiv savremenih rješenja koja vode u pravnu državu i civilno društvo?
Sa druge strane, problematika kompetativnog menadžmenta postaje veoma aktuelna ako se uzme u obzir važnost privrednika koji će biti na prvoj liniji implementacije budućih reformi. Pitanje je da li ih imamo dovoljno i da li su dorasli za evropsku tržišnu utakmicu i konkurentnost ? Da li imaju znanje za transfer tehnologija i stvaranje svoje vlastite?
U slučaju privatnog sektora eventualne reforme će nametnuti veću angažovanost administracije Vlade i opština prema MSP. Kao u slučaju javnog sektora, radi

funkcionisanja i mogućnosti efikasnog upravljanja u privatnom sektoru, država treba da obezbjedi stručnu i određenu fiskalnu pomoć. Privatni sektor često funkcioniše u obliku malih ili srednjih preduzeća. Iako vlade u BiH shvataju važnost razvoja MSP-a i u tom cilju se donose programi strategije razvoja, dosljedne politike i dalje nema zbog nedostataka adekvatne pravne regulative, nerazvijene infrastrukture i hroničnog nedostatka finansijskih sredstava. Tržišna ekonomija je u razvoju sa neuređenim i fragmentiranim tržištem. Bez odgovarajućeg privrednog miljea i određene stručne pomoći, privatni sektor neće moći kreirati inovativnu i fleksibilnu poslovnu strategiju. Ozbiljnija pomoć države je potrebna privatnom sektoru u pružanju mogućnosti razvoja finansijskog tržišta i stručne pomoći u transferu tehnologija, čime bi postao generator razvoja. Osnovni problem su nedostatak infrastrukturnih, finansijskih i tehnoloških mogućnosti, prije svega što privatnik sam rukovodi sa preduzećem, a nije kompetentan. S toga organizacije privatnog sektora uviđaju da rast, dugotrajna održivost i opstanak na tržištu zahtijevaju angažovanje preduzetničkog menadžmenta.
Privatni sektor se razvija bez značajnije pomoći državnih institucija. Sam se bori sa tržišnim uslovima, čime su mu umanjene šanse razvoja nedostatkom odgovarajućeg kadra, slabe konkurentnosti, odsustva snažnog finansijskog tržišta, pravne regulative, te reformi javnog i socijalnog sektora.

PSIHOLOGIJA OTPORA

Ekonomska komponenta je u prvom planu. Strukturne reforme znače aktivnosti na postizanju međunarodne konkurentnosti, što je za tranzicionu zemlju kao BiH, s obzirom na monetarna i fiskalna ograničenja, posljednja šansa. Time se otvaraju neugodna pitanja klasnog sukoba unutar zapadnog balkana i nejednakih međunarodnih odnosa na nivou Unije. Stoga, afirmacija ekonomskih reformi donosi sa sobom i prepoznatljivu dilemu socijalizacije ekonomije. To će se uglavnom svesti na psihologizaciju otpora reformama u vidu identificiranja strahova i drugih oblika psihološke inercije. Ti oblici će biti u vidu različitih aktera, lobija, interesnih grupa, političara, medija, euroskeptika koji će sprječavati reformu. Pored toga značajna komponenta socijalizacije ekonomije prilikom strukturnih reformi, tiče se interpersonalizacije pojmovnog termina teorije javnog izbora, koja političko polje redukuje na niz interesnih grupa usmjerenih prvenstveno na maksimizaciju vlastitog benefita.
Hipotetička projekcija ekonomskog uspjeha nakon eventualno provedenih reformi ovisi o pozicioniranju zainteresovanih aktera u pogledu odnosa između kapitala i rada. Sindikati kao predstavnici radnika, će predstavljati problem tokom reformi. Oni će se protiviti ekonomskom uspjehu koji ne donosi zaposlenost, kvalitetne uslove rada i poštovanje radničkih prava. Eventualni uslov donošenja novog ugovora o radu, koji je obaveza reformske agende će sindikat koristi kao barijeru eventualnoj reformi.

I u ovom slučaju je očito da će aktivnosti sindikata podsticati euroskepticizam, pozivajući se i na činjenicu da je on prisutan i među članicama EU. Ne može se oteti utisku da su sindikati instrumentalizovani od strane aktuelne vlasti. Možda imaju informaciju da će se u slučaju implementacije reformi sindikati u bližoj budućnosti redukovati ili čak ugasiti, kao što će se u sledećim etapama redukovati zdravstvene i obrazovne ustanove. Politička elita ima percepciju da je moguće ukidanje socijalnih davanja i socijalnih programa, prema diktatu dizajnera reformi.
Saznanje brane činjenicom da su eforme radnog zakonodavstva pokrenute u EU su usmjerene prema ukidanju stečenih radničkih prava, pojavu nesigurnih oblika zaposlenja, pri čemu agenda fleksibilnosti koju zahtjeva Eu-komisija, proturječi onome što je zapisano na razini primarnog i sekundarnog prava Evropske unije. Dosadašnje reforme radnog zakonodavstva su imale negativan učinak na pregovaračku poziciju rada, posebno kad je riječ o perifernim članicama, navođenjem broja otpuštenih radnika uz otežavajuće nalaženje zaposlenja mladih.

IDEOLOŠKA DIMENZIJA

Prethodna problematika ideološke dimenzije postavlja načelno pitanje odnosa kapitalizma i strukturnih reformi BiH u kontekstu krize u samoj EU. Postoji li opcija za vjerovanje da li bi provođenje raznih elemenata strukturnih reformi, uključujući one koje su hipotetički prihvatljive sa pozicije i rada i kapitala, naprimjer borba protiv korupcije, nepotizma i klijentelizma, imalo uticaj na sve izraženiju divergenciju centra i periferije Evrope, nastalu uslijed liberalizacije finansijskih tržišta i implementacije nefunkcionalnog institucionalnog okvira? Proučavanja koja su se dosad bavila odnosom centra i periferije istorije kapitalizma, ukazuje na činjenicu da periferija nije samo geografski pojam, već ishodište povezano sa karakteristikom kapitalizma da kohezuje ekonomsku, a tim i političku moć. Takvo mišljenje unutar same EU će dovesti do evroskepticizma u BiH, i to zbog dizajniranja vertikalne razine upravljanja u EU što će dovesti do formiranja politike javnih finansija u korist aktera u evropskom finansijskom sektoru-bankari, koji će generisati ekonomsku moć a tim neutralisati mehanizme demokratskog odlučivanja. Ta praksa je već manifestovala stavove da se upravljanje Unijom manifestuje kao nedemokratski kapitalizam. Takav razvoj događaja će biti vjetar u leđa političkim elitama u BiH koji će opstruisati predložene reforme.

__________________________________________________
[1] Milardović, A.: Mali leksikon globalizacije, CPI, Zagreb, 2002.

Trenutno na sajtu

Ko je na mreži: 10 gostiju i nema prijavljenih članova